E kisha takuar për herë të parë kur punonte në shtëpinë botuese “Naim Frashëri” në Tiranë me të cilin më prezantoi miku im i ndjerë, Teodor Keko, në vitin 1984. Do ta takoja përsëri në Bibliotekën Kombëtare... për t’u ritakuar në vitin 1996 në Selanik e për të forcuar më tepër miqësinë. Më duket se jemi rritur së bashku edhe pse kanë kaluar kaq e kaq vite. Koha e vitet kane rrjedhur, e për mua ti mbetesh ai që ke qenë gojëmbël, i qeshur, familjar i rregullt, miku im Stavri Dajo. Kur nisa të hidhja këto fjalë, të dala nga shpirti im poetik, e ndjeja si detyrim në vetvete, se në vargun e shkrimeve apo intervistave me ju është e pafund pena ime e mirënjohjes. Për ju e për njerëz të tillë si ju kurrë nuk jam kursyer në fjalët e mia, as në faqet e gazetave. Zgjodha gazetën “Tribuna” t’ju shpreh këtë mirënjohje, sepse është në nderin e saj të botohen shkrime për njerëz të tillë, kaq të pasionuar, por dhe rolin e ndihmesës e pakursyer që ka pasur gazeta nga ju gjatë këtyre shtatë vjetëve që ajo është mes nesh. Vjet u mbushën 10 vjet nga themelimi i Zyrës së Përkthimit “Literatus”, dhe kujtimet dhe mbresat janë të shumta dhe të larmishme. Zyra E Stavrit më shumë se një qendër biznesi i u bë një vatër e ngrohtë për shqiptarët, për hallet dhe problemet e tyre, por sidomos për ne krijuesit. Në zyrën e tij formuam “Lidhjen tonë të vogël të shkrimtarëve” me Llambi Gjikulin e të tjerë, para tetë vjetësh...

Por unë do ta nisja këtë shkrim duke e parë Stavri Dajon në këndin e studiuesit të historisë. Kur para pesë vjetëve po bisedonim në zyrën e tij, ashtu siç bisedojmë nga hera, më tha se po përgatit një studim interesant që do të sjellë në dritë shumë dokumente të reja për historinë e re të Shqipërisë. Iu desh vite e vite të shfletonte arkivat greke, amerikane, ruse, jugosllave dhe, sidomos ato shqiptare, të bisedonte me orë të tëra me njerëz kompetentë të fjalës e të historisë, të dëgjonte mendime nga auditorët e universiteteve, të bënte krahasimet e tyre me të djeshmen e të sotmen dhe pastaj e vërteta të merrte udhën e botimit. Vepra e tij “Konflikti Enver Hoxha – Josif B. Tito dhe përmasat ndërkombëtare të Luftës Civile Greke, 1945-1949” ishte një pikë rrëfimi që do të përmbyste shumë paragjykime e të panjohura deri më dje. Nuk mund të harroj fjalët e drejtorit të Institutit të Studimeve Ballkanike në Selanik, z. Vasil Kondi kur në prezantimin e këtij studimi do të shprehej: “Stavri Dajo në këtë studim me vlerë shpalosi aftësitë e tij si intelektual pasionuar për historinë, por dhe historisë iu bashkëngjitën dritëhijet që mbuloheshin në një qiell të zymtë nga ku drita gjeti hapësirën e saj...”. Ndërsa gazetari i njohur i kanalit shtetëror ERT3, zoti Pandeli Savidhi do ta përforconte më tej studimin e Stavrit duke shtuar: “... Kur njeh mirë historinë e një vendi, e je bir e një minoriteti me kulturë e histori të madhe s’ka se si të mos sjellësh po kaq histori, po kaq kulturë, po kaq fakte e dokumente të rëndësishme historike në ditët e sotme. Ky studim do të mbetet në biografinë për marrëdhëniet midis dy popujve tanë, Shqipërisë dhe Greqisë...

Por Stavri Dajo s’mbeti vetëm tek ky studim. Ai ka marrë pjesë në shumë konferenca shkencore për marrëdhëniet e Shqipërisë me Greqinë, për çështjen e Kosovës, për marrëdhëniet e Shqipërisë me Bashkimin Sovjetik në vitet 1960, etj. I pranishëm në këto konferenca shkencore u bë më i njohur, por dhe u vlerësua me të drejtë nga shumë të pranishëm për mendimin e tij shkencor novator.

Por patosi i tij mbetet përkthimi. E them me bindje të plotë si lexues pasi përkthimi i tij “Zorba” mbetet një nga përkthimet më të mira në letërsinë shqipe. Ai bëri një punë shumë të kujdesshme me pasurinë leksikore të shqipes, për çka e kanë vlerësuar kritikët dhe specialistët. Me dhjetëra janë veprat e tij të përkthyera, por iniciativa e tij e guximshme ishin dhe dy përkthimet në të cilët morën pjesë dhe shumë krijues të tjerë, jo vetëm nga Selaniku. “Antologjia e tregimit Qipriot”, “Antologjia e Poezisë Qipriote”, në të cilën pata fatin të isha bashkautor. Me të drejtë në të dyja këto përkthime u duk aftësia e tij si mjeshtër përkthimi. Përfshirja në këto antologji dhe e krijuesve të tjerë ishte një e veçantë që e afroi më afër me ne. Në ato takime pune, në të cilat merrnin pjesë edhe personalitete të larta të politikës, artit e kulturës qipriote do ta vlerësonin Stavri Dajo: “Ambasadori që lidhi kulturën midis popullit qipriot e atij shqiptar. Jo vetëm gazetat e përditshme në Shqipëri, në emigracion, por dhe ato të përditshme greke e qipriote bashkë me medien vizive do t’i kushtonin faqe e minuta të tëra në ekranin e televizorit.

Shpesh herë nga Stavri Dajo kemi lexuar edhe përkthime nga poetë, prozatorë, shkrimtarë e nobelistë që kanë ngjallur debat në të mirën e njohjes së gjuhës e veprave të tyre letrare dhe po kështu ka përkthyer dhe shumë shkrimtarë shqiptarë në greqisht. Krahas Perikli Jorgonit, Niko Kacalidhës, Robert Goros, Luan Zykës, por edhe më të hershmit, Spiro Çomora, Aleks Çaçi, e deri tek Nonda Bulka, ai ka krijuar profilin e tij të veçantë. Jo vetëm kaq, por duke zotëruar e folur mirë dhe anglisht, italisht e frëngjisht, vetëkuptohet hapësira intelektuale e kulturore.

Dikur poeti Ilirjan Zhupa u shpreh duke e etikuar: “... ai i do kaq shumë të dy gjuhët (shqipen dhe greqishten) sa nuk dimë në është më shumë grek apo shqiptar.” Unë do të shtoja se në radhë të parë është njeri, me vlera humane. Këtu del në dritë dhe një pasion tjetër i Stavri Dajo-s, ajo e studiuesit dhe e mësuesit të gjuhës shqipe.

Tek aftësitë e tij profesionale kam gjetur mbështetjen në redaktimin e disa librave të mi. Nuk ka krijues në Selanik që Stavri mos i ketë redaktuar një libër qoftë me poezi, prozë, humor, publicistikë etj., të ketë shprehur mendimet e tij pa asnjë lloj paragjykimi, veç me pastërtinë e shpirtit e fjalën e mençur që ai e di se si të shprehet, ku, në kë vend e në ç’kohë. “Dega e Blertë” shoqata e krijuesve të Selanikut e ka anëtar të saj. Në çdo diskutim libri, në çdo debat në tryezat poetike, në veprimtari të ndryshme e deri në sponsorizimin e antologjisë dy gjuhësh (shqip-greqisht) “Shtërgjet e Ballkanit”, ku morën pjesë dhjetë poetë grekë nga Selaniku, dhjetë poetë emigrantë shqiptarë të cilët jetojnë në po këtë qytet. Ai dha ndihmën e tij ekonomike për të mundësuar botimin e librit.

Por Stavri si një krijues i hershëm, bashkëpunon dhe me shtypin shqiptar në emigracion, po kështu dhe shpesh herë e ndjekim dhe në emisione të veçanta në kanalin shtetëror ERT-3, duke përkthyer ose duke dhënë mendime për çështjet e emigracionit, marrëdhëniet mes dy vendeve fqinj, me akte e dokumente historike për periudha e kohë të ndryshme.

Pak kohë më parë nga zyra e tij “Literatus”, u dha si dhuratë fjalori i shqipes së sotme në formë elektronike, jo vetëm për krijuesit por dhe për shumë drejtues shoqatash, mësues të gjuhës dhe letërsisë shqipe, për intelektualë, njerëz të artit dhe të kulturës.

I papërtuar ka qenë në ndihmesën që ju ka dhënë shoqatave shqiptare duke drejtuar shumë veprimtari, bashkëpunime me institucione vendase, biseda me deputetë, kryetar bashkie, me prefektë, me gazetarë të medias lokale, duke drejtuar konkurse letrare etj. Për të lidhja e krijuesve emigrantë shqiptarë “Dega e Blertë”, shoqata e përbashkët greko-shqiptare “Progresi”, shoqata “Nënë Tereza”, shoqata “Shqiptarët e Selanikut” etj, kanë qenë oda e mikpritjes për Stavri Dajo. Mendimet dhe ndihmesën e tij intelektuale e ka dhënë dhe për organizime shtetërore e bamirëse në Shqipëri, Kosovë, FYROM, etj. Më kujtohet kur ndërroi jetë mësuesja e paharruar e gjuhës shqipe Brunilda e dashur, ai ishte i pari në organizimin e funeralit, dhuroi para për familjen e së ndjerës dhe na organizoi për t’i bërët gjitha nderet kësaj mësuese të papërtuar të gjuhës shqipe.

Dhjetë vjet “Literatus”! Edhe një qind, është urimi ynë! Ja pra po ta shikosh në këndin e një biznesmeni, përsëri shquhet për aftësitë e tij. Vetëm në zyrën e tij punësohen pesë familje shqiptare, me rroga të plota, me siguracione shoqërore, një biznes i rregullt dhe i ligjshëm, një nga zyrat më të mira të përkthimit në Greqi. Nga zyra e tij kanë kaluar qindra shqiptarë të cilët i ka ndihmuar me këshilla konkrete për stabilizimin e tyre sipas ligjit grek.

Shpesh takoj në zyrë Alma Teneqexhi, Eliona Mulo, bashkëpunëtoret e Stavrit. Dhe si Stavri të gjithë ata që punojnë, meritojnë të dëgjojnë fjalë të mira për ta, ndaj “Literatus” mbetet vatër e ngrohtë e emigrantëve të Selanikut.

Nuk ka kuptim, ndoshta ky shkrim do të kishte një boshllëk të madh po të mos shkruaja dy fjalë për bashkëshorten e vet, Merita Selenica, e cila punon në zyrën “Literatus”. Merita vjen nga një familje e njohur me tradita atdhetare nga Kolonja. Ajo i meriton fjalët “gojëmbël”, “një zonjë e nderuar”. Si pedagoge e matematikës e kam parë shpesh në krah të Stavrit, në veprimtari të ndryshme duke dhënë një ndihmesë të veçantë në përvetësimin e gjuhës shqipe nga fëmijët shqiptare.

Stavri dhe Merita, si miqtë e mi familjarë janë të lumtur që rrisin djalin e tyre, sa të sjellshëm dhe të zgjuar, student në Universitetin e Selanikut, në Shkencta Natyrore për Fizikë. Së bashku me prindërit e tij do ta gjesh deri në orët e vona të mbrëmjes duke ndihmuar biznesin familjar.

Ndoshta jam i lumtur që u njoha e u miqësova me një mik të tillë, po kështu dhe krijuesit e Selanikut, shoqatat e shumë emigrantë. Ndërsa fshati i tij ku lindi, Klishari, një fshat i vogël në Dropullin e Sipërm, është krenar për birin e tij. Dikur kisha shkruar: “... Stavri Dajo është një bilbil që di të këndojë aq bukur në dy gjuhë...”. Edhe sot i qëndroj me bindje fjalëve të mia.

Dashnor Selimi

E Premte, 22 Janar 2010